RU Wetenschapsnieuws schiet (niet) op (met) Burgerinitiatief

11 juli 2011

Tomaten
Artikel van RU Wetensschapsnieuws 6 juli 2011 Reactie van de werkgroep Burgers voor GTVVoedsel
‘Claim “Nijmegen gentechvrij” slaat nergens op’ RU Wetenschapsnieuws schiet (niet) op (met) Burgerinitiatief
De gemeenteraad van Nijmegen heeft vorige week woensdag ingestemd met het burgerinitiatief ‘Nijmegen gentechvrij’ van de werkgroep ‘Burgers voor gentechvrij voedsel.’ De werkgroep pleit in het burgerinitiatief onder andere om Nijmegen tot gentechvrije stad te verklaren. Maar wat betekent dat, Nijmegen ‘gentechvrij’ verklaren? En heeft het zin? Radboudonderzoekers zijn, op z’n zachtst gezegd, kritisch.
Het burgerinitiatief richt zich met name op gentechvrij voedsel en gentechvrije landbouw. Een ANP-bericht over het initiatief vermeldt expliciet dat het volgens de indieners niet gericht is tegen ‘genetisch onderzoek door onder meer de Radboud Universiteit’. Dat geeft al iets meer inkadering aan de claim ‘Nijmegen gentechvrij’ – maar dan nog vraagt Gerard van der Weerden, beheerder Proeftuinen en Genenbank aan de Radboud Universiteit, zich af of zo’n slogan een goede discussie over het onderwerp bevordert. ‘Een gentechvrije stad – het is makkelijk gezegd, maar wat wordt ermee bedoeld? Je kunt gentechnologie, wat een breed begrip is, met één gebaar afwijzen, maar is dat werkelijk wat je wilt? Wat is er op tegen om bijvoorbeeld genetisch materiaal van een plant in te brengen in een nauw verwante soort, om zo een resultaat te bereiken waar je met traditionele kruisingstechnieken misschien wel twintig jaar over doet? Ik denk niet dat dat iets is wat men afwijst.’ 
 

 

 

 

Voordelen van gentechnologie
Want gentechnologie kan mooie dingen opleveren: ‘Wij zijn hier op de universiteit bijvoorbeeld op zoek naar genen die aardappels duurzaam resistent kunnen maken tegen de aardappelziekte Phytophthora infestans. Sommige aan de aardappel verwante soorten hebben die genen van nature in zich; wij zoeken met behulp van moleculaire technieken naar die resistentiegenen. Hebben we zo’n gen gevonden, dan brengen we dat vervolgens in in onze aardappelrassen. Nieuwe aardappelrassen worden daarmee aan onze universiteit niet ontwikkeld, wij doen fundamenteel onderzoek dat ons meer leert over resistentiegenen en dat veredelaars bouwstenen aanreikt om in de toekomst een stuk sneller tot aardappelrassen met de gewenste resistentie te komen .’
En dat is niet het enige voordeel: ‘Als we planten kunnen kweken met een duurzame resistentie tegen aardappelziekte, scheelt dat enorm in het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen.’
Voorkomen is beter
Lucas Buur, indiener van het burgerinitiatief, denkt er anders over. ‘Onderzoekers roepen vaak dat ze alles in de hand hebben, maar in de praktijk blijkt dat de natuur reageert op de toegepaste techniek. Zo is bijvoorbeeld onkruidresistentie ontstaan, waardoor alleen maar meer gif in het milieu gebracht is. We moeten nog zien of duurzame resistentie tegen aardappelziekte mogelijk is door middel van gentechnologie en welke overwachte problemen er op zullen duiken.’
Niettemin, haast 1) Buur zich te zeggen: het burgerinitiatief is niet op de eerste plaats op onderzoek in het lab gericht, maar vooral op wat er buiten in de natuur en in de landbouw gebeurt en nog kan gaan gebeuren 2). ‘Je kunt wachten tot er een boer komt die gentech gaat verbouwen, maar het is slimmer om conflicten voor te zijn. Het ‘gentechvrij’ slaat wat ons betreft 3) vooral op wat de gemeente zelf kan doen, bijvoorbeeld in de vorm van gebiedsbescherming 4).’
Heel Nijmegen biologisch?
De meeste mensen zijn niet per definitie tegen elke vorm van gentechnologie, weet Lucien Hanssen, als onderzoeker verbonden aan het Centre for Society and Genomics, gevestigd aan de Radboud Universiteit. ‘Gentech toepassen in voedselproductie en landbouw, daar is een kleine meerderheid van de Nederlanders in grote lijnen op tegen. Maar dat is in Nederland amper aan de orde: in Nederland, en trouwens in heel Europa worden amper genetisch aangepaste gewassen geteeld.’
Nederland is wel een grote importeur van gentech-grondstoffen, vertelt Hanssen. Met name soja, dat als veevoer dient, wordt op grote schaal uit Zuid-Amerika ingevoerd. Dus waarom de Nijmeegse gemeenteraad dan instemt met een voorstel om de stad ‘gentechvrij’ te verklaren? ‘Eerlijk gezegd slaat dat nergens op. Het is een politieke claim die niet waar te maken is in de praktijk. Want dan moet je er namelijk voor zorgen er in Nijmegen geen producten meer te koop zijn waar gentech-grondstoffen aan te pas komen en meteen maar geen vlees meer eten. En dat is feitelijk alleen te realiseren door uitsluitend biologisch in te kopen. Wil je Nijmegen gentechvrij verklaren, dan zou iedereen in Nijmegen dat moeten doen. Dat is niet realistisch en dat moet een gemeenteraad die instemt met zo’n voorstel toch weten.’
Dirk Hart, net als Lucas Buur lid van de werkgroep Burgers voor gentechvrij voedsel, benadrukt dat zíj dat in ieder geval ook niet voorgesteld hebben: ‘Nijmegen gentechvrij verklaren is inderdaad een politieke uitspraak, maar niet om biologisch koopgedrag op te leggen. Iedereen mag zelf bepalen hoe gezond hij wil eten. Het Burgerinitiatief gaat juist over keuzevrijheid.’

 

 

 

 

 

 

 

Niet goed voor innovatieklimaat
Er is een tweede reden waarom Hanssen, die zich bezighoudt met de vraag hoe nieuwe technologieën hun weg vinden in de samenleving, het niet verstandig vindt dat de gemeenteraad heeft ingestemd met het initiatief, dat gesteund werd door 4000 burgers (minder dan 3 procent van de Nijmeegse bevolking) . ‘Uit onderzoek blijkt steeds dat mensen niet tegen nieuwe technologieën zijn, mits zaken als veiligheid en risico’s goed geregeld en beheersbaar zijn. Door dit voorstel over te nemen, wekt de raad de suggestie dat de Nijmeegse bevolking tegen high technology zou zijn. Dat lijkt mij niet verstandig met het oog op het Nijmeegse innovatieklimaat, de deelname in nieuwe onderzoeksprogramma’s, het aantrekken van investeerders en uiteindelijk het creëren van nieuwe banen voor de Nijmegenaren zelf.’
Lucas Buur denk dat dat wel meevalt: ‘Onlangs heeft Heinz Nijmegen uitgekozen als vestigingsplaats voor een nieuw innovatiecentrum, en wat blijkt? Heinz werkt gentechvrij!’ Het een sluit het ander dus niet uit. 5) /Anja van Kessel

1) Luc Buur had geen haast, en hij heeft het niet gezegd, maar geschreven, in antwoord op een verzoek commentaar te leveren op het concept van Anja van Kessel
2) Letterlijk heeft Buur geschreven:
‘De gentechvrij-verklaring slaat op wat er buiten in de natuur gebeurt. Zo kan bv het biologisch bedrijf van Robert Koekoek die in de Ooij zijn land heeft, beschermd worden tegen gentechbesmetting met maatregelen die de gemeente neemt’.
3) Wat ons betreft: tussengevoegd door Anja van Kessel
4) weggelaten door Anja van Kessel: ‘en ook met betrekking tot haar eigen inkoopbeleid, de catering van de gemeente bv’.
5) ‘Het een sluit het ander dus niet uit’ is toegevoegd door Anja van Kessel, maar suggereert door de plaatsing dat het ook nog deel uitmaakt van Luc Buur’s uitspraak.
De oorspronkelijke reactie van Luc Buur op het concept van Anja van Kessel vindt u
hier.

De gemeenteraad van Nijmegen heeft 29 juni 2011 met een ruime meerderheid ingestemd met het burgerinitiatief ‘Nijmegen gentechvrij’ en heeft bij die gelegenheid het initiatief in zijn geheel overgenomen. Het Wetenschaps-nieuws van de RU laat over dit onderwerp twee wetenschappers aan het woord die gehoord hebben dat Nijmegen gentechvrij is verklaard, en gaarne bereid zijn daarover een spontane verklaring af te leggen.
Voordat Gerard van der Weerden aan het woord gelaten wordt, haast het Wetenschapsnieuws zich om eerst de opmerkingen van de beheerder van de Proeftuinen en Genenbank nog even in het juiste perspectief te plaatsen: het Burgerinitiatief wordt neergezet als ‘claim’ en de titel ‘Nijmegen gentechvrij’ verheven tot ‘slogan’. Daarna wordt gemeld dat Gerard zich afvraagt of ‘zo’n slogan’ nu een goede discussie over het onderwerp bevordert en wat er nu bedoeld wordt met een gentechvrije stad? De werkgroep gaat daar graag op in. Wat het eerste deel van zijn vraag betreft: wij kunnen natuurlijk niet direct vaststellen wat Gerard onder een ‘goede’ discussie verstaat, maar wij vermoeden dat hij een open discussie bedoelt, waarin men zich verdiept in elkaars bijdragen aan de discussie. En de discussie zelf: die moet je eerst openen voordat hij ‘goed’ kan worden. Wat dat betreft denkt de werkgroep dat haar eerste doelstelling al bereikt is: de discussie is geopend. De werkgroep vindt het uitstekend om als eerste onderwerp de cisgenetische modificatie te bespreken, want daar doelt Gerard op als hij zich afvraagt wat er op tegen is om bijvoorbeeld genetisch materiaal van een plant in te brengen in een nauw verwante soort. De mening van de werkgroep is dat cisgenese niet wezenlijk
verschilt van transgenese (de transfer van genen uit heel andere soorten), omdat de modificatietechniek hetzelfde is: het eindresultaat is precies even onvoorspelbaar. Geen enkele wetenschapper is tot op heden in staat gebleken om een stukje DNA precies te laten ‘landen’ in het ontvangende genoom, wat van groot belang is omdat naburige genen elkaar beïnvloeden. Hij moet dus maar afwachten hoe lang het duurt voordat hij een cel aantreft die na het inbrengen van een stukje DNA bij benadering de gewenste eigenschap vertoont en hopen dat het nieuwe stukje DNA bij de landing niet door elkaar gehusseld is. Een tijdrovende en dus kostbare geschiedenis. Zie ook de brief van Pusztai elders op deze site, en de opmerkingen van Mae-Wan Ho over het ‘klutsen’ van genen. Zij wijzen er ook op dat het belangrijkste euvel van de modificatietechnieken consequent onbesproken wordt gelaten: de grootste schade bij genetische modificatie treedt op doordat het ontvangende DNA ook op andere plaatsen in het genoom reageert op de ‘schokgolven’ die de ‘landing’ van het nieuwe stukje DNA veroorzaakt. Daarom ook worden meerdere eigenschappen gewijzigd. Met andere woorden: een nieuwe eigenschap komt nooit alleen, maar heeft altijd nog een aantal (meest foute) ‘vriendjes’ bij zich.
Voordelen van gentechnologie
Dat brengt ons bij de bemoeienis van de RU bij het zoeken naar Phytophthora-resistente genen. In dat verband wordt gezegd: ‘gentechnologie KAN mooie dingen opleveren’. Het woordje ‘kan’ staat daar nu al meer dan 30 jaar, terwijl de biologische landbouw al minstens 6 Phytophthora-resistente rassen heeft voortgebracht. Maar wij willen het ook graag hebben over de gemodificeerde mais, koolzaad, soja en katoen, die op grote schaal worden verbouwd in Noord- en Zuid-Amerika en tot op heden vooral lelijke dingen hebben opgeleverd
. Wat er met vee gebeurt dat op een gg-maisdieet wordt gezet kunt u hier bekijken. Zie ook de uitleg van Prof. Don Huber. Wij zouden er in Europa goed aan doen daarover eens wat te gaan nadenken. Zoals hierboven al opgemerkt: de werkgroep spreekt zich niet uit tegen plantgenetisch onderzoek gericht op het ontrafelen van het genoom van gewassen: het bepalen van de volgorde van de basenparen op het DNA vindt plaats in het laboratorium. Waar de werkgroep aandacht voor wil is dat in een vervolgfase de gemodificeerde planten (om het even of het nu aardappelen, mais, soja of alfalfa betreft) in het vrije veld de kans wordt gegeven om zich met bestaande rassen te vermengen, ZONDER DAT BEHOORLIJK WORDT ONDERZOCHT WAT OP TERMIJN DE GEVOLGEN VOOR MILIEU OF GEZONDHEID ZULLEN ZIJN. En natuurlijk: aardappelen zijn vooral zelfbestuivend en vermengen zich minder snel met naburige gewassen dan koolzaad of alfalfa. De verspreidingsdynamiek is niet voor elk gewas hetzelfde. Daar gaat het hier niet om. De vraag is niet OF, maar WANNEER de vermenging gaat plaatsvinden. Waar we hier over praten is het voorzorgsprincipe: bij twijfel NIET inhalen. ‘Voorkomen is beter’ zou Luc Buur zeggen. Zie verder diens bijdrage in het artikel links, met dien verstande dat de werkgroep niet ‘voornamelijk’, maar ‘uitsluitend’ gericht is op wat er buiten in de natuur en in de landbouw gebeurt.
Heel Nijmegen biologisch?
Lucien Hanssen van het CSG spreekt behoorlijk laatdunkend over de meerderheid die tegen toepassing van gentech in landbouw en voedselproductie is; alsof dat er helemaal niet toe doet zolang het er niet is. Het argument dat je je nergens druk over hoeft te maken totdat je er middenin zit slaat nergens op, eerlijk gezegd. Wie dat argument verzonnen heeft mag zichzelf een schouderklopje geven, want het is een dooddoener die desondanks lokaal furore maakt. Wij zijn wel nieuwsgierig of Lucien Hanssen dezelfde mening zou aanhangen als hij in Spanje als biologisch boer steeds meer naburige biologische bedrijven op de fles zag gaan vanwege de besmetting van hun gewassen met genetisch gemodificeerde Bt-mais elders uit de streek; in Spanje is dat al harde realiteit.
Hanssen noemt langs zijn neus weg even de import van met name gg-soja uit Zuid-Amerika, maar alleen om aan te geven dat Nijmegen daar niet gentechvrij voor verklaard hoeft te worden. Zuid-Amerika is zo ver weg, lijkt hij te denken. Hij vermeldt wijselijk maar niet dat daar alleen om ONS vee te voeden al een oppervlak 4x zo groot als Nederland nodig is.
Al de ontbossing in de Amazone en de sociaal-economische ontwrichting van lokale
boerengemeenschappen noemt Hanssen ook niet. Het hele verhaal van de RTRS: niet belangrijk genoeg. Dat leek de werkgroep nu juist wél een hele goede reden om Nijmegen gentechvrij te verklaren! En dat vlees, dat hoeft wat ons betreft niet van tafel, als we in Europa maar eens wat meer traditionele eiwitrijke gewassen gingen verbouwen. Zelfs het Europarlement is al op dat idee gekomen!
Mensen die roepen dat uit ‘Nijmegen gentechvrij’ voortvloeit dat heel Nijmegen plotsklaps biologisch moet gaan eten, zouden er goed aan doen het Burgerinitiatief eens door te nemen. De gemeente Nijmegen kan niet voorschrijven hoe gezond iemand moet eten. De gemeente kan wel zoeken naar mogelijkheden om eigen verantwoordelijkheid te nemen voor iets dat de nationale overheid nalaat: bescherming van onze keuzevrijheid. De bestaande landbouw dient beschermd te worden tegen gewassen die hun voordelen helemaal nog niet bewezen hebben en allesbehalve duurzaam blijken. De gemeente hoeft niet met de armen over elkaar te gaan zitten wachten op iets dat voorlopig toch niet komen gaat: behoorlijk onderzoek naar de gevolgen van de introductie van ggg’s. En tot die tijd lijkt het verstandig om de beker der ggg’s nog even aan ons voorbij te laten gaan. Wat het Burgerinitiatief beoogt is dat Nijmegen uitspreekt dat de richting die de gentechlandbouw op veel plekken in de wereld inslaat, op z’n zachtst gezegd bedenkelijk is en lokale beschermingsacties rechtvaardigt, omdat nationale acties uitblijven. Wat er nu in Amerika gebeurt met de verspreiding van ggg’s moeten wij in Europa niet willen. Dat verdient nu onze serieuze aandacht (en die van Den Haag).
Niet goed voor innovatieklimaat?
Dat 4000 mensen minder dan 3 procent van de Nijmeegse bevolking vertegenwoordigen heeft Lucien Hanssen perfect uitgerekend. Dat dient echter niet verward te worden met de uitkomst van het onderzoek van de Eurobarometer, waarin wordt vastgesteld dat 63% van de Nederlanders en 61% van de Europeanen de introductie van ggg’s afwijst. Afleiden uit het percentage van 3% vóór het Burgerinitiatief dat 97% van de Nijmegenaren
‘dus’ vóór high technology zou zijn, en dat ‘dus’ de gemeenteraad een onverstandige beslissing zou hebben genomen door het Burgerinitiatief te honoreren, is een gevolgtrekking die wij als werkgroep niet voor onze rekening durven nemen. Laten we eerst eens vaststellen wat Nijmegenaren precies onder high technology verstaan, of dat hetzelfde is als innovation en waarom wij alles wat daaronder valt zonder verdere kritische beschouwing als hoogste goed zouden moeten omarmen.
Er zijn goede en slechte vormen van innovatie. Er is goede en slechte wetenschap, want wetenschappers zijn ook maar mensen. Als je gaat sleutelen aan een Formule-1 bolide die zich vervolgens toch te pletter gaat rijden tegen een blinde muur, zal iedereen zeggen dat dat verloren tijd en moeite is. Maar als er mensen opstaan die waarschuwen voor het sleutelen aan een vorm van landbouw die zich ook zonder ggg’s al op een hellend vlak bevindt, dan wordt dat niet opgepikt. Wat wij als werkgroep willen benadrukken is dat wij als burgers niet tegen nieuwe technologieën zijn, maar dat het er nu juist om gaat dat bij de huidige producten van gentechnologie in de landbouw zaken als veiligheid en risico’s NIET goed geregeld en beheersbaar zijn. Zou het toevallig zijn dat een concern als Heinz genetisch gemodificeerde gewassen buiten heeft gesloten? Wij denken van niet. Veiligheid en beheersbaarheid sluiten ggg’s wel degelijk uit, zeker in de nabije toekomst. Over duurzaamheid hebben we het dan nog niet eens gehad.