‘Pesticiden zijn modern wapentuig; slachtoffers zijn de aarde en wij’

De industriële landbouw is volgens Vandana Shiva een oorlogsindustrie


Een interview uit de Volkskrant van 29-11-2010 door Mac van Dinther

pic

AMSTERDAM – De Indiase milieu-activiste Vandana Shiva (58) was 23 november 2010 in Nederland voor een lezing in De Rode Hoed.  Een dag eerder was ze in Zeist bij de Stichting Zaadgoed en daarvoor in Oslo voor een campagne om het pensioenfonds van het staatsoliebedrijf Statoil te bewegen zijn aandelen in het Amerikaanse biotechnologiebedrijf Monsanto te verkopen. Pensioenfondsen kwamen eerder onder vuur wegens investeringen in de wapenindustrie. Bedrijven als Monsanto zijn daarmee vergelijkbaar, aldus Shiva. Ze is de vriendelijkheid zelve, maar haar donkere ogen schieten vuur als ze het over haar strijd heeft en ze schuwt grote woorden niet. De wereld is in oorlog, zegt ze. Het strijdtoneel is niet Irak of Afghanistan, maar ons dagelijks brood. Als wapens worden geen bommen en granaten gebruikt, maar genetische manipulatie en pesticiden. De slachtoffers zijn de aarde en wijzelf. De dader is de ‘militair-industriële landbouw’. Want dat is een oorlogsindustrie, aldus Shiva. ‘Kijk alleen al naar de herkomst. De agro-industrie komt voort uit chemische bedrijven die na de oorlog ontstonden uit de wapenindustrie.’ Namen als ‘Round up’, ‘Pentagon’ en ‘Squadron’ voor onkruidbestrijdingsmiddelen zijn rechtstreeks ontleend aan het militaire bedrijf. ‘Monsanto ontwikkelt een zaad dat steriel is en waar je maar een keer van kunt oogsten. Dat zaad heet Terminator. Dat is je reinste oorlogstaal.’ Shiva, van oorsprong natuurkundige, voert al 25 jaar campagne tegen grote gentechbedrijven. Ze werd wereldberoemd met haar strijd, waarvoor ze werd onderscheiden met de alternatieve Nobelprijs. De oorlog wordt volgens haar op meerdere fronten gevoerd. Allereerst tegen boeren die met de belofte van hogere oogsten worden overgehaald om dure, genetisch gemanipuleerde zaden en pesticiden te kopen. ‘Het geld mogen ze lenen met hun land als onderpand. Kunnen ze niet terugbetalen, dan verliezen ze dat. Sinds 1998 hebben 200.000 Indiase boeren zelfmoord gepleegd omdat ze hun schulden niet konden afbetalen.’ Vaak plegen ze zelfmoord door de dure pesticiden te drinken, vertelt Shiva. Er wordt ook slag geleverd tegen de natuur door cellen te bombarderen met genen. Dat wordt gedaan door genen aan een gouddeeltje te ‘plakken’ en in een cel te schieten. ‘Om te controleren of dat gelukt is worden antibiotica gebruikt die zo ook weer in ons lichaam terechtkomen.’

Zwarte ingewanden
Uiteindelijk voeren we daarmee oorlog tegen onze eigen gezondheid, zegt Shiva. Want er zijn sterke aanwijzingen dat genetisch gemodificeerd (GG) voedsel schadelijk is voor de gezondheid. ‘In India is het gebruikelijk om na de katoenoogst schapen en geiten op de velden te laten grazen. Sinds het merendeel van de katoen genetisch gemodificeerd is, sterven veel van die dieren. Als ze worden opengemaakt, blijken hun ingewanden zwart te zijn en vol te zitten met onverteerde voedselresten.’ Wetenschappers die daarop wijzen worden volgens Shiva aan de kant geschoven of monddood gemaakt. Vijf bedrijven controleren wereldwijd de markt voor GG-gewassen: Monsanto, Syngenta, DuPont, BASF en Bayer. ‘Maar Monsanto is de grootste en agressiefste.’ Hun doel is monopolies te creëren, zegt Shiva, om vervolgens daaraan te verdienen. ‘In India heeft soja lokale gewassen als kokosnoot, sesam en pinda uit de markt gedrukt.’ Achter de schermen wordt een heftig gevecht geleverd om het eigendom van zaden. Een bedrijf als Monsanto vraagt steeds vaker patenten op bepaalde eigenschappen in zaden. Als dat wordt toegekend, kunnen andere veredelaars dat zaad niet meer gebruiken. Het resultaat is dat grote bedrijven zich zaden toe-eigenen, wat ten koste gaat van de variëteit. We hebben het wel over een fundamentele zaak, benadrukt Shiva, die in India 55 zadenbanken heeft opgezet. ‘Wie de zaden heeft, beheerst de landbouw en controleert de voedselketen. Als we dit toestaan, hebben de boeren straks geen keuze meer in wat ze telen en wij niet meer in wat we eten.’ De moderne landbouw is verworden tot een arbeidsextensieve, energieslurpende bedrijfstak. ‘Iedereen heeft het over de opwarming van de aarde. Het aandeel van de landbouw daarin is 40 procent. Als we de landbouw aanpakken, werken we niet alleen aan een oplossing voor het klimaatprobleem, maar ook aan het verminderen van onze gezondheidsproblemen.’ En we doen zelfs iets aan de werkloosheid. Want wat we nodig hebben zijn niet meer machines, meer pesticiden en meer genetische manipulatie, maar meer boeren die het land bewerken op een manier die in evenwicht is met de aarde. Het is niet meer populair om boer te zijn. We moeten zorgen dat het dat weer wordt, zegt Shiva. ‘Je kunt ons brein wel foppen met namaaketen, maar ons lichaam niet. Uiteindelijk zijn wij mensen biologische wezens. Dus we hebben echt voedsel nodig.’

‘Monsanto – de Microsoft van de voedselproductie’
Ook in Nederland woedt een discussie over het intellectueel eigendom van plantenzaad. Zaden worden in Nederland van oudsher beschermd door het  ‘kwekersrecht’. Dat biedt de kweker die het zaad veredeld heeft bescherming, maar laat andere kwekers wel de mogelijkheid om het zaad te gebruiken voor verdere veredeling. Grote biotechbedrijven als het Amerikaanse Monsanto hebben weinig boodschap aan dit Nederlandse kwekersrecht en vragen steeds vaker patent aan op eigenschappen die zij met genetische modificatie aan planten hebben toegevoegd. Doch niet alleen dat: het gegraai naar patenten breidt zich nu ook uit naar reguliere gewassen waaraan niets veranderd is door mensenhanden. Dit heeft vérstrekkende gevolgen voor het gebruik van deze planten in vervolgonderzoek door derden. Met een patent wordt in 1 klap het gebruik van gepatenteerd zaad door andere kwekers geblokkeerd en wordt al het werk dat eerder door Nederlandse zaadveredelaars en boeren werd geïnvesteerd “onteigend”. Kwekersorganisaties willen daarom dat het patentrecht op zaad wordt beperkt. Nederlandse bedrijven zijn nu nog toonaangevend in de veredeling van zaad voor bloemen, groenten en aardappelen, maar er is wereldwijd een concentratie aan de gang. Grote spelers als Monsanto, Dupont en Syngenta trekken de macht naar zich toe en kopen steeds meer kleinere zaadbedrijven op. Voor de meeste gewassen wordt de markt nu beheerst door nog maar een handjevol bedrijven. Daarmee wordt het aanbod beperkt en de keuze kleiner, aldus Maaike Raaijmakers van de biologische voedselorganisatie Biologica. Een recent slachtoffer is het Nederlandse De Ruiter Seeds, dat in 2008 werd gekocht door Monsanto en snel daarna stopte met het veredelen van biologisch zaad. ‘Monsanto is hard op weg de Microsoft van de voedselproductie te worden.’

Noot Redactie: al in 2005 kocht Monsanto het bedrijf  Seminis op; in 2007 Western Seed, Poloni en Peotec en in 2008 De Ruiter. Monsanto verkoopt momenteel zaad voor 23 verschillende groentengewassen.