De onzichtbare gentechrevolutie in het schap

Genetisch gemodificeerd voedsel lijkt in Nederland nauwelijks zichtbaar. In de supermarkt valt zelden een product op met een groot ggo-label, en rechtstreeks gegeten genetisch gemodificeerde gewassen vormen geen alledaags onderdeel van het Nederlandse menu. Toch betekent dat niet dat gentechnologie buiten de voedselketen blijft. Een groot deel van de geïmporteerde soja, vooral uit Zuid-Amerika en Noord-Amerika, wordt verwerkt tot veevoer. Via kip, varkensvlees, melk en eieren kan die grondstof indirect onderdeel worden van miljoenen maaltijden.

Daarmee ontstaat een opmerkelijke staldeurgrens. Op een zak diervoeder moet worden vermeld dat er genetisch gemodificeerde ingrediënten in zitten. Zodra dieren dat voer hebben gegeten, verdwijnt die informatie echter van het etiket van het dierlijke product. Melk, vlees en eieren van dieren die met ggo-soja zijn gevoerd, hoeven in de Europese Unie doorgaans niet als genetisch gemodificeerd te worden aangeduid. Voor een consument die van etiket naar inzicht wil gaan, is dat een wezenlijk verschil.

De afwezigheid van een ggo-vermelding wordt daardoor gemakkelijk verward met de afwezigheid van ggo”s in de productieketen. Dat is juridisch verklaarbaar, maar vanuit transparantie beperkt. Wie precies wil weten hoe een dierlijk product tot stand kwam, moet daarom verder kijken dan de verplichte ingrediëntenlijst. Biologische certificering en gecontroleerde keurmerken zoals VLOG of het Duitse Ohne Gentechnik bieden op dit moment de duidelijkste route naar een gentechvrije productieketen.

De juridische uitzondering die consumenten in het duister laat

De Europese regels voor genetisch gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders zijn vooral gebaseerd op Verordening (EG) nr. 1829/2003 en Verordening (EG) nr. 1830/2003. Deze regels schrijven etikettering en traceerbaarheid voor wanneer een product zelf genetisch gemodificeerde organismen bevat, daaruit bestaat of met behulp van ggo”s is geproduceerd. Bij levensmiddelen ligt de nadruk op wat rechtstreeks in het product aanwezig is. Bij diervoeder geldt de verplichting voor het voer dat aan veehouders en andere professionele gebruikers wordt geleverd.

Het onderscheid tussen een ingrediënt en een productiemiddel is hierbij doorslaggevend. Ggo-soja in een zak voer is een gelabeld bestanddeel. Het dier dat dit voer eet, wordt echter niet beschouwd als een genetisch gemodificeerd product. De melk, het vlees of het ei bevat bovendien niet automatisch het genetisch materiaal van de soja. Daarom hoeft op het eindproduct geen ggo-waarschuwing te staan. De consument krijgt dus informatie over de samenstelling van het voer, maar niet over de voergeschiedenis van het dier.

Ook de algemene regels voor voedselinformatie vullen deze leemte niet op. De Europese voorschriften voor herkomstinformatie zijn bedoeld om consumenten niet te misleiden over de oorsprong van een levensmiddel of het belangrijkste ingrediënt. Zo bestaan er regels voor de herkomst van bepaalde soorten vers vlees en voor de primaire ingrediënten wanneer de gepresenteerde oorsprong anders kan suggereren. De officiële uitleg over herkomstetikettering zegt echter niets over de vraag of een dier ggo-voer heeft gekregen. Herkomst en productiewijze zijn juridisch verschillende onderwerpen.

Miljoenen tonnen veevoer via de Rotterdamse haven

Nederland vervult een belangrijke rol in de internationale handel, verwerking en doorvoer van soja. De grondstof komt onder meer uit Brazilië, Argentinië en de Verenigde Staten. Volgens beschikbare sectorinformatie importeert Nederland jaarlijks meer dan 8 miljoen ton soja en sojaproducten, waarbij een groot deel uiteindelijk in diervoeder terechtkomt. De Nederlandse positie is daardoor groter dan alleen de omvang van de binnenlandse veestapel doet vermoeden. Havens, opslagbedrijven, crushers, handelaren, mengvoerproducenten en transporteurs vormen samen een logistiek netwerk waarin soja wordt verwerkt en verder verspreid.

Die keten is niet ongecontroleerd. Er bestaan regels voor toelating, traceerbaarheid, documentatie, verpakking, transport en opslag. Tegelijkertijd is toezicht verdeeld over verschillende wettelijke kaders en betrokken partijen. De officiële overheidsanalyse over de knelpunten bij transport en opslag van ggo”s, beschikbaar via open.overheid.nl, beschrijft hoe ingewikkeld die verantwoordelijkheden kunnen zijn. Internationale verplaatsingen kunnen naast Europese ggo-regels ook te maken hebben met het Cartagena-protocol, voorschriften voor gevaarlijke stoffen, afvalregels en sectorspecifieke eisen.

In de praktijk zijn vooral de volgende sectoren sterk afhankelijk van eiwitrijke grondstoffen zoals sojaschroot:

• Pluimveehouderij, waar voer een belangrijke bron van eiwit en energie vormt voor kippen en leghennen.
• Varkenshouderij, waar soja onderdeel kan zijn van samengestelde voeders naast granen en andere eiwitbronnen.
• Melkveehouderij, waar krachtvoer met soja kan worden gebruikt naast gras, kuilvoer en andere voedermiddelen.

De exacte samenstelling verschilt per bedrijf, diervoederproducent, diercategorie en rantsoen. Het is daarom onjuist om elk dierlijk product automatisch als ggo-gerelateerd te bestempelen. Wel maakt de omvang van de import duidelijk waarom de afwezigheid van informatie op het consumentenschap niet betekent dat de grondstof onbelangrijk is. Bij soja spelen bovendien bredere vragen over ontbossing, landgebruik, pesticiden, arbeidsomstandigheden en de verdeling van waarde in de keten.

Vergelijking van ketens en regelgeving

Voor directe menselijke voeding is de wettelijke benadering relatief zichtbaar. Een product dat boven de toepasselijke drempel genetisch gemodificeerd materiaal bevat, moet dat op het etiket vermelden. Voor onbedoelde of technisch niet te vermijden aanwezigheid geldt doorgaans een grens van 0,9 procent, mits de exploitant kan aantonen dat hij passende maatregelen heeft genomen om aanwezigheid te voorkomen. Voor veevoer geldt eveneens een etiketteringsplicht. De belangrijkste uitzondering ontstaat bij het dierlijke eindproduct, omdat melk, vlees en eieren niet worden beschouwd als ggo-producten enkel doordat het dier ggo-voer heeft gegeten.

De traceerbaarheid wordt nog ingewikkelder wanneer grondstoffen in mengvoer worden samengevoegd. Een voerproducent moet de gebruikte partijen en leveranciers administratief kunnen volgen, maar die informatie komt niet noodzakelijk terecht bij de consument. Bovendien kunnen transport, opslag en productie met verschillende grondstoffen werken. Certificeringssystemen proberen dit risico te beheersen met gescheiden productstromen, schoonmaakprocedures, risicoanalyses, monstername en audits. Zonder zo”n aanvullend systeem blijft de wettelijke etikettering vooral gericht op de afzonderlijke grondstof en niet op de volledige geschiedenis van het dierlijke product.

Internationale verschillen en het succes van Ohne Gentechnik

Duitsland en Oostenrijk hebben de Europese leemte gedeeltelijk opgevuld met vrijwillige, maar streng gecontroleerde systemen. In Duitsland staat het VLOG-keurmerk voor productie volgens de regels van Ohne Gentechnik. Het systeem bestrijkt niet alleen de boerderij, maar ook voerproducenten, pakstations, verwerkers, handelaren, distributie en retail. Bedrijven moeten onder meer aantonen dat zij voerstromen beheren, vermenging voorkomen, documenten bijhouden en risico”s controleren. Onafhankelijke auditors inspecteren locaties en administratie.

In Oostenrijk vervult ARGE Gentechnik-frei een vergelijkbare rol. Daar is het keurmerk gentechnik-frei erzeugt breed bekend. De Europese non-ggo-sector wordt daarnaast ondersteund door organisaties en standaarden zoals ENGA, Donau Soja en ProTerra. Volgens ENGA”s overzicht van non-ggo-productie moet controle plaatsvinden over de volledige keten, van zaaizaad en teelt tot verwerking en verpakking. Dat maakt het keurmerk wezenlijk anders dan een losse marketingclaim op de verpakking.

De Europese markt voor non-ggo-producten is inmiddels aanzienlijk. Duitsland meldde volgens sectorinformatie in 2020 een omzet van ongeveer 12 miljard euro voor producten met het Ohne GenTechnik-zegel. Vooral zuivel, eieren en pluimveevlees worden er op grote schaal met een non-ggo-aanduiding verkocht. De Nederlandse supermarktsector kent wel biologische, duurzaamheids- en diervriendelijke labels, maar een vergelijkbaar breed herkenbaar positief ggo-vrij label is minder dominant. Daardoor moeten Nederlandse consumenten vaker zelf navraag doen of vertrouwen op de certificering van producten die voor de Duitse markt zijn geproduceerd.

• Controle begint bij de grondstof en loopt door tot het verpakte eindproduct.
• Veevoer moet voldoen aan eisen voor herkomst, scheiding, registratie en besmettingsbeheersing.
• Audits worden uitgevoerd bij meerdere schakels, niet alleen bij de veehouder.
• Een keurmerk biedt meer informatie over de productiewijze dan een ontbrekende ggo-waarschuwing.

Zelf de regie nemen over wat er op je bord belandt

Voor consumenten die ggo-voer willen vermijden, biedt het Europees biologisch keurmerk de meest consistente wettelijke garantie. Biologische veehouderijen staan onder toezicht van Skal in Nederland en moeten voldoen aan regels voor biologische productie, waaronder voorschriften voor het gebruik van diervoeders. Een biologisch product is niet automatisch vrij van ieder technisch spoor, maar het gebruik van genetisch gemodificeerde gewassen en daarvan afgeleide voedermiddelen past niet binnen de biologische productiewijze. Controle vindt plaats via certificering en inspectie, niet via een vrijblijvende belofte van de producent.

In de reguliere supermarkt zijn VLOG, Ohne Gentechnik en andere expliciete non-ggo-aanduidingen waardevolle aanvullende signalen. Controleer daarbij altijd of het keurmerk werkelijk betrekking heeft op het dierlijke product en niet alleen op een afzonderlijk ingrediënt. Een product kan bijvoorbeeld duurzaam of diervriendelijk gecertificeerd zijn zonder dat het voerbeleid automatisch ggo-vrij is. Ook termen als “natuurlijk”, “lokaal” of “zonder genetische modificatie” moeten worden beoordeeld aan de hand van de onderliggende norm en controleorganisatie.

1. Begin bij het keurmerk. Zoek naar het Europees biologisch logo, Skal, VLOG, Ohne Gentechnik of een ander controleerbaar non-ggo-schema.
2. Lees de productinformatie nauwkeurig. Let op het verschil tussen een claim over het eindproduct, een claim over veevoer en algemene marketingtaal.
3. Vraag de producent of winkel om uitleg. Relevante vragen zijn welke voerstromen worden gebruikt, wie controleert en of de certificering de volledige keten omvat.
4. Vergelijk producten op productiewijze. Wanneer ggo-vrije informatie ontbreekt, is niet automatisch bewezen dat ggo-voer is gebruikt, maar ontbreekt wel de transparantie om het uit te sluiten.
5. Stimuleer betere informatie. Door gericht te kiezen voor gecontroleerde keurmerken en door supermarkten om duidelijke non-ggo-opties te vragen, ontstaat meer marktdruk voor inzichtelijke ketens.

De kern is niet dat elk dierlijk product zonder expliciet ggo-label onveilig zou zijn. De Europese toelatings- en veiligheidsprocedures zijn juist bedoeld om goedgekeurde ggo”s en diervoeders te beoordelen. De kern is dat consumenten een wezenlijk onderdeel van de productiewijze niet kunnen aflezen uit het bestaande etiket. Wie transparantie belangrijk vindt, heeft daarom baat bij een positieve keuze voor biologische of aantoonbaar non-ggo-gecertificeerde producten. Zo wordt de afstand tussen veevoer, boerderij en bord kleiner en krijgt bewust boodschappen doen een controleerbare basis.